In de kosmische draaikolk: het Whirlpool-sterrenstelsel M51

Voor sommigen is het het perfecte voorbeeld van een spiraalstelsel, voor anderen is het een van de populairste fotomotieven aan de lentelucht.

De Whirlpool-nevel, ook wel Messier 51 genoemd, in het sterrenbeeld Canes Venatici is ongetwijfeld een van de mooiste en meest compacte deep-sky-objecten.

Maar wat bevindt zich eigenlijk in deze werveling, die bijna 30 miljoen lichtjaar ver weg is?

In dit artikel geven we wat meer informatie over dit object. Laten we dus op weg gaan naar de kosmische draaikolk!

M 51 is een zogenaamd spiraalstelsel, net als onze Melkweg of het beroemde Andromeda-stelsel M 31. Grofweg onderscheiden we naast spiraalstelsels ook elliptische, lensvormige en onregelmatige stelsels. Over het algemeen bestaan alle sterrenstelsels uit een verzameling sterren, gasnevels, planetenstelsels en kosmische stofwolken die door de zwaartekracht bij elkaar worden gehouden en rond het centrum van het sterrenstelsel draaien. Alle sterrenstelsels die we met een telescoop kunnen waarnemen, bevinden zich ver van onze eigen Melkweg en staan er los van. Men gaat ervan uit dat er momenteel tot wel een biljoen waarneembare sterrenstelsels zijn! Ongeveer 50 miljard daarvan kunnen worden waargenomen met de technologie waarover we momenteel beschikken.

De spiraalarmen van het Whirlpool-sterrenstelsel zijn bijzonder uitgesproken, en er is nog een bijzonder kenmerk: het kleinere, onregelmatige begeleidende sterrenstelsel NGC 5195 aan het uiteinde van een van de buitenste spiraalarmen van M 51. Hier kun je het verschil tussen deze twee soorten sterrenstelsels heel goed zien. Er gebeurt veel in deze kosmische maalstroom: M 51 is een zeer actieve sterrenkraamkamer en in het centrum, de kern van het sterrenstelsel, bevindt zich een superzwaar zwart gat. In de heldere kern van M51 vinden gasbotsingen en stellaire explosies plaats, samen met accretie – waarbij straling ontstaat doordat materie in het zwarte gat wordt gezogen. In de buitenste spiraalarmen ontstaan veel nieuwe, jonge sterren, die daardoor bijzonder heet zijn en sterke emissies in het blauwe en witte kleurenspectrum afgeven.

De blauwachtige kleuren van geïoniseerd helium en fluorescerend waterstof zijn duidelijk te zien op astrofotografische beelden:

Het sterrenstelsel werd al in 1773 door Charles Messier ontdekt als een diffuse vlek en werd vervolgens opgenomen als object nummer 51 in zijn beroemde Messier-catalogus. De unieke spiraalstructuur ervan werd echter pas in 1845 vastgesteld met behulp van een telescoop met een spiegel van 180 cm, dankzij de vooruitgang in de telescooptechnologie.

Het begeleidende sterrenstelsel NGC 5195 werd in 1781 ontdekt, en Wilhelm Herschel nam het later op in zijn catalogus.

Met een diameter van 89.000 lichtjaar is M 51 een van de grotere spiraalstelsels. Vanaf de aarde heeft het Whirlpool-stelsel een schijnbare magnitude van 8,1 en kan het het beste worden waargenomen met telescopen met een opening van 8" (200 mm) of meer. Dan worden de eerste details en de spiraalstructuur zichtbaar. Je vindt het object in het noordelijke deel van Canes Venatici, waar het grenst aan de Grote Beer. De gemakkelijkste manier om het te vinden is via de ster Alkaid, de laatste ster van de steel van de Grote Beer. Het sterrenstelsel bevindt zich ongeveer 4° ten zuidwesten daarvan. Natuurlijk biedt een donkere plattelandshemel de beste observatieomstandigheden, maar de details van M 51 kunnen met de juiste filters ook op opnames vanuit gebieden met lichtvervuiling worden weergegeven. Het is echter praktisch onmogelijk om het sterrenstelsel visueel te lokaliseren en te observeren onder een heldere stadshemel.

Jan is taalkundige en productmanager voor onze astronomische producten.

Jan studeerde Engels, Romaanse taal- en letterkunde en bedrijfskunde en was vervolgens werkzaam als accountmanager in de luchtvaartindustrie. Hij is al sinds zijn jeugd geïnteresseerd in natuurwetenschappen en dan met name in astronomie: op 15-jarige leeftijd deed hij vanaf het balkon van zijn ouderlijk huis zijn eerste waarnemingen met een Newton-telescoop. Jan is graag in de natuur, is ook geïnteresseerd in dieren en meteorologie en is lid van de Astronomische Vereniging Buchloe. Zijn favoriete hemellichameln zijn de grote planeten, planetaire nevels en bolvormige sterrenhopen.

Talen: Duits, Engels, Spaans