Indrukwekkende objecten in Hercules

Niet alleen de beroemdste bolvormige sterrenhoop aan de noordelijke hemel, maar ook enkele andere prachtige observatieobjecten. Wat valt er te zien in het sterrenbeeld Hercules?

Je hebt de bolvormige sterrenhoop M13 ongetwijfeld al vaak waargenomen. Tenminste, als je een telescoop hebt. Maar dit object is eigenlijk ook met het blote oog te zien. De enige voorwaarde: een donkere hemel.

We zien iets glinsteren tussen twee sterren. Een ster? Een object? Met het blote oog is het niet duidelijk te herkennen. Het is eigenlijk een bolvormige sterrenhoop die 22.000 lichtjaar ver weg staat. De beste manier om M13 te vinden, is door een denkbeeldige lijn te volgen tussen de sterren ζ en η. Ongeveer op ⅔ van die afstand kom je bij deze bekende bolvormige sterrenhoop.
Kun je het met het blote oog vinden en herkennen? Zo ja, dan is dat een goede indicatie van de kwaliteit van de hemel op je observatielocatie. M13 is namelijk zwak, met een magnitude van 5,8. Je kunt je dus verheugen op een nachtelijke hemel met goede zichtomstandigheden, perfect voor het observeren van deep-sky-objecten.

Het is al sinds 1714 bekend. M13 is een van de ongeveer 150 bekende bolvormige sterrenhopen in de Melkweg. In de Messier-catalogus staan er echter slechts 29 vermeld. Een daarvan is de Hercules-sterrenhoop, die samen met M22 wordt beschouwd als een van de twee klassieke objecten aan de noordelijke nachtelijke hemel. Bolvormige sterrenhopen zijn de oudste objecten in ons melkwegstelsel. Er wordt gezegd dat ze tegelijk met de Melkweg zijn ontstaan – dus zo’n 13 miljard jaar geleden. Ze omringen onze melkweg als een reusachtige halo. M13 heeft een diameter van 150 lichtjaar en bevat ongeveer 100.000 sterren (maar 1 miljoen zonsmassa’s), die, in tegenstelling tot open sterrenhopen, zeer dicht opeengepakt zijn. Afzonderlijke sterren liggen slechts 2 tot 3 lichtjaar uit elkaar.

Een snelle blik door een 10x50-verrekijker: je ziet een ronde, nevelachtige bol, maar je kunt geen sterren onderscheiden. Pas met een kleine telescoop kun je afzonderlijke sterren aan de rand van de sterrenhoop onderscheiden. Met een opening van 60 mm of 70 mm en een lage vergroting lijkt het bijna op een bol van korrelige sterren. Bij een vergroting van 120 keer kun je afzonderlijke sterren duidelijk onderscheiden.

De Hercules-sterrenhoop ziet er fantastisch uit door een amateur-telescoop met een opening van 150 mm of 200 mm. Bij een hogere vergroting lijken de sterren bijna uit je gezichtsveld te barsten.

Is dat een ster in M13? Eigenlijk is het helemaal geen echte ster. Maar halverwege de 19e eeuw ontdekten waarnemers een donkere vorm die uit de M13-sterrenhoop leek te oprijzen. Dit wordt veroorzaakt door de onregelmatige verdeling van sterren in de sterrenhoop en lijkt bijna op de driepuntige Mercedes-ster. Andere waarnemers zien er een Y of een propellervorm in. Ervaren waarnemers zouden een telescoop van 12 inch of groter moeten gebruiken om dit kenmerk te kunnen waarnemen. Of je de propellervorm daadwerkelijk kunt onderscheiden, blijft de vraag, maar in ieder geval zouden sommige delen van de donkere structuren zichtbaar moeten zijn.

Vlak bij M13 vind je twee sterrenstelsels. Het sterrenstelsel NGC 6207, dat 46 miljoen lichtjaar ver weg staat, is vrij gemakkelijk te vinden. Begin hiervoor met M13 in het midden van je gezichtsveld. Verplaats de telescoop nu ongeveer een halve graad naar het noordoosten (grofweg in de richting van de ster η Her) en daar zie je een klein, ovaalvormig sterrenstelsel. Bij een donkere hemel is het te zien met een telescoop van 150 mm, maar liefhebbers hebben het ook al met veel kleinere telescopen gevonden.

De kleinere worden vaak overschaduwd door hun bekendere rivalen. M92 is nog zo’n prachtige bolvormige sterrenhoop, maar wordt zeker niet zo vaak waargenomen als zijn beroemde buur. Hij is ook iets moeilijker te vinden. Je kunt de sterrenhoop bijvoorbeeld lokaliseren via de ster π, met een magnitude van 3,1. Ga nu ongeveer 0,5° naar het oosten en 6,1° naar het noorden. M92 bevindt zich op ongeveer dezelfde afstand van de aarde als M13, namelijk zo’n 27.000 lichtjaar. Wat in een telescoop opvalt, is de fysieke omvang van beide bolvormige sterrenhopen. M92 lijkt veel compacter. Overigens: M92 zou met het blote oog zichtbaar moeten zijn als de seeing perfect is. Probeer het eens onder een donkere hemel in de bergen of aan de kust.

Heb je zin om een planetaire nevel te bekijken? Dan is de Schildpadnevel NGC 6210 in het sterrenbeeld Hercules de perfecte keuze. Deze nevel, die 6.500 lichtjaar ver weg staat, is erg helder en is zelfs met kleine telescopen te zien. Als je hem eenmaal hebt gevonden, kun je het beste een vergroting van 100 keer of meer gebruiken. Dan zie je een kleine, diffuse schijf. Met een telescoop met een opening van 200 mm of meer kun je zelfs de blauwgroene kleur ervan waarnemen.

We wensen je veel plezier bij het observeren!

Marcus is een enthousiast amateurastronoom, tekstschrijver, YouTuber en liefhebber van de nachtelijke hemel. Sinds 2006 helpt hij mensen de juiste telescoop te vinden. Tegenwoordig doet hij dat via tekst en video.

Als koffiejunk zou hij zijn zeefdrager-koffiezetapparaat ook het liefst onder de sterrenhemel bij zich hebben.