Reis naar de sterren – De mooiste sterrenparken om sterren te bekijken in Duitsland

Wilt u even ontsnappen aan de lichtvervuiling? Wij laten u zien waar u in Duitsland de donkerste hemel met de helderste sterren kunt vinden.

U hoeft niet naar de andere kant van de wereld te reizen en uw telescoop ver weg in de woestijn, op een verlaten eiland of hoog in de bergen op te stellen om een adembenemend uitzicht op onze Melkweg te krijgen.

In de omgeving van de steeds groter wordende steden zien we door het kunstmatig geproduceerde licht, de zogenaamde lichtvervuiling, steeds minder sterren, of we nu met het blote oog kijken of door een telescoop. Lichtreclames, straatlantaarns en autokoplampen verlichten onze nachten inmiddels zo sterk dat 60% van de Europeanen de Melkweg niet meer kan zien vanuit hun woonplaats; in Noord-Amerika is dat zelfs 80%.

Toch zijn er nog plekken waar u de (bijna) natuurlijke nachtelijke hemel kunt bewonderen. De International Dark Sky Association (IDA), een non-profitorganisatie met zetel in Amerika, kent aan deze gebieden een certificaat toe en geeft voorlichting over lichtvervuiling. “De nachtelijke hemel is ons gezamenlijk wereldwijde erfgoed,” schrijft de IDA. Het is onze verantwoordelijkheid om deze ook voor toekomstige generaties te behouden. Wereldwijd zijn er meer dan 90 zogenaamde Dark Sky Places erkend; vier sterrenparken bevinden zich in Duitsland. Ze liggen in Brandenburg, in het drielandenpunt Thüringen-Hessen-Beieren, in Noordrijn-Westfalen en in Beieren. Amateurastronomen en astrofotografen vinden daar de beste omstandigheden om hun passie uit te oefenen.

Lichtbeschermingsgebieden ten behoeve van mens en natuur

Om als sterrenpark te worden erkend, moeten de openbare gebieden eerst aan bepaalde criteria voldoen. Ze moeten zich bijvoorbeeld actief inzetten voor de bescherming van het nachtlandschap. Dat betekent in de eerste plaats dat kunstmatig licht overal moet worden teruggedrongen. Lampen mogen niet naar boven of horizontaal schijnen, moeten zoveel mogelijk warmwit licht gebruiken en er moet een tijdslimiet worden gesteld aan de brandduur. In het ideale geval is er ook een kernzone zonder enige verlichting, met een beschermende bufferzone. Maar ook voorlichting over lichtvervuiling in de vorm van rondleidingen en intensieve publieksvoorlichting is essentieel.

Zo kan de helderheid van de hemel al behoorlijk goed worden gemeten. Deze wordt overigens gemeten met een Sky Quality Meter in mag/"² (magnitudes per vierkante boogseconde): hoe hoger de waarde, hoe minder lichtvervuiling. De hoogste waarde die de SQM meet, is 22 mag/"², wat in Midden-Europa echter helemaal niet meer voorkomt. Vanaf 21,5 mag/"² is de hemel echter al donker genoeg om een spectaculair uitzicht op de zomerse en winterse Melkweg te krijgen. In steden en agglomeraties met een slechte sterrenhemel liggen de waarden daarentegen meestal onder de 18,5 mag/"².

Deze kunstmatige lichtkoepels verstoren ons dag-nachtritme. Steeds meer mensen hebben bijvoorbeeld last van slaapstoornissen. Vooral dieren zijn echter voor hun voedselzoektocht en voortplanting afhankelijk van de natuurlijke afwisseling tussen licht en donker. Nachtactieve dieren en vogels raken door fel verlichte reclameborden en hoge gebouwen sneller gedesoriënteerd; voor veel insecten zijn ze dodelijke valstrikken. Zonder insecten komt op zijn beurt de voldoende bestuiving van planten in gevaar.

Al deze natuurparken hebben hetzelfde doel: ze zorgen niet alleen voor meer bewustwording rond astronomie en lichtvervuiling, maar fungeren tegelijkertijd ook als voorbeeld. Ze laten zien dat het mogelijk is om onze nachtelijke hemel al met eenvoudige middelen te beschermen. Natuurlijk niet alleen voor amateurastronomen en hun telescopen, maar voor mensen, dieren en een goed functionerend ecosysteem in het algemeen.

Vier sterrenparken in Duitsland

De spectaculaire uitzichten wekken in ieder geval de nieuwsgierigheid naar het project. De astronomische kalender staat vol met grote en kleine gebeurtenissen waarvoor het de moeite loont om je telescoop, statief en zelfgesmeerde boterhammen in te pakken en naar het dichtstbijzijnde sterrenpark te rijden. In Duitsland kun je je reis naar de sterren en sterrenstelsels het beste hier beginnen:

Het Sterrenreservaat Westhavelland werd in 2014 uitgeroepen tot het eerste Duitse sterrenpark. Het omvat het natuurpark Westhavelland en de gemeente Schollende, met een totale oppervlakte van 1.380 km². Er zijn hier geen openingstijden en ook geen toegangsprijzen. Op tien aangeduide observatieplekken kunnen astronomieliefhebbers hun telescopen opstellen of aan informatieborden meer te weten komen over de sterrenhemel.

Het dunbevolkte deel in en ten noorden van de 40 km² grote kernzone is met waarden tot 21,78 mag/"² bijzonder rijk aan sterren en daarom erg populair bij sterrenkijkers. Daar ligt ook de wijk Gülpe-Havelaue, die geldt als de donkerste plek van Duitsland. Het is bijna niet te geloven dat het natuurpark slechts 70 km buiten Berlijn ligt. Het sterrenpark biedt het hele jaar door ook activiteiten aan, zoals nachtwandelingen, fotoworkshops en peddelen bij maanlicht, en in het eigen observatiestation Sternenblick Parey worden regelmatig lezingen gehouden.

Het Biosferareservaat Rhön is dankzij zijn centrale ligging in het drielandenpunt van Beieren, Hessen en Thüringen goed bereikbaar. Tegelijkertijd is het gebied zelf relatief dunbevolkt en biedt het daarom een prachtige donkere hemel met piekwaarden tot 21,78 mag/"². De Melkweg en het zodiakaal licht zijn er bijvoorbeeld prachtig te zien. In 2014 werd het 2.430 km² grote gebied uitgeroepen tot sterrenpark.

De zes nieuw aangelegde sterrenkijkplekken zijn uitgerust met een poolsterzoeker, een draaibare sterrenkaart en een ligstoel. Overdag kunnen wandelaars informatie vinden op de informatieborden, ’s nachts kunnen amateurastronomen op een ontspannen en speelse manier de hemel verkennen. Wie meer wil, kan ook deelnemen aan astronomische rondleidingen over de maan en de sterren, georganiseerd door de vereniging Sternenpark Rhön e.V.

Hier ligt ook Fulda, de eerste ‘sterrenstad’ van Duitsland. Met een lichtconcept gaat de stad, net als het sterrenpark, actief de strijd aan tegen lichtvervuiling en wil ze laten zien dat stedelijkheid en ecologie goed samengaan.

Ook in de dichtstbevolkte deelstaat van Duitsland zijn prachtige waarnemingen mogelijk. Het Nationaal Park Eifel kreeg de status van sterrenpark in 2014 eerst voorlopig en in 2019 uiteindelijk officieel toegekend. De donkere hemel met een helderheid van ongeveer 21,2 mag/"² trekt sindsdien veel astronomie- en natuurliefhebbers uit de grote steden aan. Het ligt op slechts ongeveer 65 km afstand van Keulen.

In de sterrenwacht Vogelsang IP, midden in het 120 km² grote gebied, staan krachtige telescopen en verrekijkers met een groot gezichtsveld ter beschikking. De astronomiewerkplaats “Sterne ohne Grenzen” organiseert daar zowel overdag als ’s nachts regelmatig evenementen en begeleide waarnemingen in het Duits en het Engels.

Het volgende doel van het nationaal park is de officiële erkenning als ‘sterrenregio’. Via het project ‘Onder de sterrenhemel – de Eifel bij nacht’ moeten ook binnen een straal van 15 km rond het park maatregelen tegen lichtvervuiling worden doorgevoerd.

Als jongste lid behoort sinds 2018 ook de Winklmoos-Alm in de Chiemgauer Alpen tot de Duitse sterrenparken. Op een hoogte van 1200 m kunnen bezoekers genieten van een vrijwel onbelemmerd panorama van de nachtelijke hemel. Zelfs met het blote oog zijn er tot wel 5.000 sterren te zien en met een beetje geluk kun je daar zelfs ons naburige sterrenstelsel, het Andromeda-sterrenstelsel, ontdekken. Almboeren, horecaondernemers en bewoners hebben de krachten gebundeld en meer dan 100 lichtbronnen aangepast om dit uitzicht mogelijk te maken.

De astronoom en natuurkundige Manuel Phillip biedt bovendien astronomische rondleidingen aan om met het blote oog te observeren en laat zien hoe je de mooiste sterrenbeelden kunt vinden. De dichtstbijzijnde grotere plaatsen liggen op 30-40 km afstand, waardoor de nachtelijke hemel een natuurlijke donkere omgeving heeft en gemakkelijk waarden van 21,60 mag/"² bereikt. Het enige sterrenpark in de Alpen is bovendien goed bereikbaar met de auto en bezoekers kunnen midden in het gebied overnachten in herbergen.

De natuur in trekken om naar de sterren te kijken is een van de eenvoudigste en meest toegankelijke vormen van reizen. In de ogen van sommigen is het kijken naar een heldere sterrenhemel misschien zelfs een fundamenteel mensenrecht. Of je nu op zoek bent naar meer verbondenheid met het universum, naar spectaculaire uitzichten of naar gelijkgestemde amateurastronomen: de belangstelling voor astrotoerisme blijft groeien.

Vroeger hadden we ons daar misschien een reis naar de maan bij voorgesteld, compleet met raket en ruimtepak. Tegenwoordig volstaat alleen al uw zin in avontuur om in een sterrenpark de hemel te verkennen.

Als u met uw eigen telescoop op observatietrip wilt gaan, mag het volgende zeker niet ontbreken: een stevige draagtas voor uw telescoop, een transportkoffer voor oculairs en observatieaccessoires, een roodlichtlamp en een notitieboekje, zodat u de ervaring en uw vondsten kunt vastleggen. De kans is namelijk groot dat u de vertrouwde hemel in een sterrenpark met heel andere ogen zult zien en het een of ander nieuw object zult ontdekken.