Waarom zie ik alleen maar modder? 5 redenen waarom planeten wazig zijn

U hebt een nieuwe telescoop gekocht, kijkt uit naar de eerste waarnemingen en kiest Jupiter als doel. Maar helaas ziet u alleen een witte schijf zonder details.

Ze blijven nog een tijdje met de telescoop experimenteren, maar het wordt er niet beter op. Herkent u zich in dit scenario? Zo ja, dan leest u in dit tijdschriftartikel de oorzaken en oplossingen voor onscherpe beelden van planeten in uw telescoop.

Het ligt voor de hand, maar wordt vaak onderschat: elke telescoop heeft in combinatie met het betreffende oculair een iets andere focuspositie. Vooral bij het gebruik van Barlow-lenzen verschuift de focus verder naar buiten. Bovendien is het scherpstelbereik bij een hoge vergroting extreem klein! Al een 1/20 omwenteling aan de oculairuittrekker kan het verschil maken tussen scherp en onscherp. Neem daarom de tijd en concentreer u goed tijdens het scherpstellen. Een groot obstakel hierbij is ook de luchtverwering, die het scherpstellen bemoeilijkt – hierover meer in het volgende punt.

Het seeing (in het Nederlands: luchtbeweging) is een van de grootste problemen bij het observeren en fotograferen van planeten. Iedereen kent het flikkeren van een hete weg in de zomer of de trillende lucht boven een barbecue. Bij het kijken naar de planeten is het net zo. Het seeing wordt vaak beïnvloed door de jetstream. Als waarnemer op het aardoppervlak heb je nauwelijks de mogelijkheid om het seeing te verbeteren – tenzij je naar hoger gelegen gebieden gaat met een dunnere atmosfeer. Er zijn echter verschillende soorten seeing, waarvan je er twee zeker kunt beïnvloeden!

Telescoopwarming is een veelvoorkomende oorzaak van onscherpe beelden: uw telescoop heeft tijd nodig om af te koelen. Wanneer u hem vanuit de warme auto of woning naar buiten brengt, zit er nog warme lucht in de buis. Dit leidt tot hevige luchtwervelingen in en voor de telescoop, waardoor planeten extreem onscherp worden weergegeven. Laat de telescoop daarom het beste ongeveer een uur voor de waarneming, met de deksels eraf, afkoelen.

Ook de directe omgeving leidt tot onscherpte – je zou hier kunnen spreken van „omgevingsseeing“. Op een verwarmde asfaltweg staat de telescoop weliswaar stabiel, maar de grond straalt in de zomer nog heel lang warmte uit. Ook dat leidt tot onscherpe planeten. Een ander voorbeeld is het observeren op een weide of akker: ’s Nachts – vooral in de nazomer – ontstaat er vaak snel en veel vocht, wat de kwaliteit van de waarneming aanzienlijk beïnvloedt. Daarmee komen we bij het volgende punt:

Dauw is in Europa een veelvoorkomend probleem, aangezien de luchtvochtigheid ’s nachts meestal erg hoog is. Al na korte tijd kunnen er waterdruppels op de lens of de spiegel van de telescoop neerslaan – net zoals bij beslagen autoruiten ’s ochtends. Zodra dat gebeurt, is de optiek praktisch onbruikbaar. Als daar dan ook nog strenge kou bijkomt, kan de optiek zelfs bevriezen! Dat is weliswaar niet schadelijk voor de telescoop, maar de observatieavond is daarmee wel verpest. Daartegen helpen dauwkappen of verwarmingsbanden, die voor de optiek worden gemonteerd. Neem gerust contact met ons op als u wilt weten welke dauwbescherming u voor uw telescoop nodig hebt. 

Stel dat u tot nu toe alles goed hebt gedaan, maar dat de planeten toch klein en zonder details blijven. De reden hiervoor: de positie van de planeten is ongunstig. Jupiter, Saturnus, Venus en Mars zijn in feite de enige kandidaten die de moeite waard zijn om te observeren – alle andere planeten staan simpelweg te ver weg. Maar ook deze vier staan, afhankelijk van het seizoen, op verschillende hoogtes en op verschillende afstanden! Ja, zelfs de afstand tot de aarde verandert merkbaar in de loop der jaren. Je kunt de planeten het beste observeren wanneer ze hun hoogste stand aan de hemel bereiken en zich op hun baan het dichtst bij ons bevinden. Wanneer dat het geval is, kun je snel en eenvoudig op internet opzoeken.

Ter verduidelijking: een voorbeeld van Mars, om te laten zien hoe sterk de grootte ervan in de loop van het jaar varieert.

Hier volgt een overzicht voor de komende jaren:

Jaar 2026
• Jupiter (hoogtepunt: 10 januari 2026)
• Saturnus (hoogtepunt: 4 oktober 2026)
• Venus (hoogtepunt: november/december 2026)
• Mars: geen oppositie in 2026. Vrij slecht!

Jaar 2027
• Mars (hoogtepunt: 19 februari 2027)
• Jupiter (hoogtepunt: 11 februari 2027)
• Saturnus (hoogtepunt: 17 oktober 2027)
• Venus (hoogtepunt: 3 januari 2027)

Jaar 2028
• Jupiter (hoogtepunt: 13 maart 2028)
• Saturnus (hoogtepunt: 30 oktober 2028)
• Venus (hoogtepunt: maart & april 2028)
• Mars: geen oppositie in 2028 (pas weer in het voorjaar van 2029).

Tot slot kan simpelweg het uiterlijk van de telescoop zelf de oorzaak zijn. Hoewel dit meestal niet de belangrijkste reden is, kunnen vooral spiegeltelescopen uit balans zijn geraakt. Vooral na een langdurig transport of het reinigen van het spiegeloppervlak moeten bepaalde soorten telescopen opnieuw worden uitgelijnd. Dat lukt met eenvoudig uitlijngereedschap of visueel, direct aan de sterrenhemel. Hoe u een telescoop precies goed uitlijnt, hebben we u al in een ander artikel laten zien. Of uw telescoop niet goed is uitgelijnd, kunt u echter heel eenvoudig en snel vaststellen:

• Laat uw telescoop volledig afkoelen.
• Richt je op een middelzware of middelheldere ster.
• Gebruik een oculair met een gemiddelde brandpuntsafstand (ca. 8–15 mm).
• Zorg ervoor dat de ster bewust onscherp is. Bij spiegeltelescopen verschijnt er nu een cirkelvormige schijf met een donker centrum – in vakjargon vaak ook wel een ‘donut’ genoemd.

In de onderstaande afbeelding ziet u hoe een onscherpe ster eruit zou moeten zien en hoe niet.

Ik hoop dat dit artikel u heeft geholpen, zodat u eindelijk scherpe planeten kunt waarnemen. Mocht u nog steeds problemen ondervinden, neem dan gerust contact op met ons service- en adviesteam. Daarnaast vindt u hier als laatste nog de juiste afstelgereedschappen voor de meeste spiegeltelescopen

Marc-Antonio, online ook bekend als astronomical_horizon, is een gepassioneerd astrofotograaf die zich vooral richt op snelle spiegel telescopen. Zijn specialiteit: kleine planetaire nevels. Naast de sterren ligt zijn hart bij de plantkunde. Hij kent de lokale flora als zijn broekzak. En als er dan nog tijd over is, pakt hij zijn elektrische gitaar.